Beklenti Teorisi: Nedir ve Nasıl Çalışır? Örneklerle

 

Beklenti Teorisi: Nedir ve Nasıl Çalışır? Örneklerle

Tanım

Beklenti teorisi, insanların seçenekler arasından seçim yaparken kazanç olasılığından ziyade kayıp potansiyeline daha fazla ağırlık verme eğiliminde olduklarını ileri sürer.

Beklenti Teorisi Nedir?

Beklenti teorisi, insanların karar alırken kazanç arzusundan ziyade kayıp korkusunun daha baskın olduğunu öne sürer. Bu teoriye kayıp kaçınma teorisi de denir.

Yani, iki eşit seçenek sunulduğunda, ancak biri potansiyel kazançlara, diğeri ise potansiyel kayıplara odaklandığında, çoğu kişi ilk seçeneği seçecektir.

Kulağa bariz gelebilir, ancak beklenti teorisi, insanların karar verirken riskleri ödüllerle karşılaştırdığı yönündeki yaygın varsayıma aykırıdır. Bunu yaparlar, ancak riskten kaçınma arzusu, ödül iştahından daha önemlidir.

Önemli Çıkarımlar

🔹 Beklenti teorisi bireylerin seçimlerini nasıl yaptıklarını inceler.

🔹 Teori, yatırımcıların kazanç ve kayıpları farklı değerlendirdiklerini ve riskten kaçınmaya öncelik verdiklerini ileri sürmektedir.

🔹 Yatırım bağlamında, yatırımcıya iki eşit seçenek sunulduğunda, olası kazançlar ile potansiyel kayıplar arasında karşılaştırma yapılarak sunulan seçeneği seçeceği öne sürülmektedir.

🔹 Beklenti teorisi davranışsal ekonominin bir parçasıdır.

Beklenti Teorisi Nasıl Çalışır?

Beklenti teorisi, psikolojinin davranışsal ekonomi dalına aittir . Risk söz konusu olduğunda ve çeşitli sonuçlar mümkün olduğunda bireylerin alternatifler arasında nasıl seçim yaptığına odaklanır.

Teori 1979'da ortaya atılmış ve 1992'de ekonomistler Amos Tversky ve Daniel Kahneman tarafından daha da geliştirilmiştir. Bu teoriyi, alternatif bir teori olan beklenen fayda teorisinden psikolojik olarak daha sağlam bulmuşlardır.

Beklenen fayda teorisi, iki alternatif verildiğinde rasyonel insanların en tatmin edici sonucu sunan seçeneği tercih edeceğini ileri sürer.

Kayıp Zordur

Beklenti teorisi, insanların herhangi bir seçimde kazanma veya kaybetme şansının yaklaşık olarak 50/50 olduğunu varsayar.

Ancak, kayıp korkusu daha ağır basar. Tversky ve Kahneman, bir kaybın, eşdeğer miktarda bir kazançtan daha büyük bir duygusal etkiye sahip olduğunu öne sürmüşlerdir. Dolayısıyla, her ikisi de aynı sonucu veren iki seçenek sunulduğunda, çoğu kişi olası bir kaybı ifade eden seçenek yerine, algılanan bir kazanç sunan seçeneği tercih edecektir.

"Eşit" Seçimlerin Mantığı

Örneğin, bir kişiye 25 dolar teklif edildiğini varsayalım. Ya 25 dolar hemen verilecek ya da kişiye 50 dolar verilecek ancak 25 doları geri vermesi gerekecek.

Her iki durumda da kişi 25 dolar alacaktır. İki teklifin "faydası" aynıdır.

Ancak bireyler, ödenen 25 doları peşin olarak kabul edeceklerdir. Kazanç, daha büyük bir kazancın ardından gelen bir kayıptan daha avantajlı olarak görülmektedir.

Karar Verme Sürecinin 2 Aşaması

Mevcut tüm bilgileri ve olası tüm sonuçları değerlendirmek neredeyse imkansızdır. Dolayısıyla, beklenti teorisi, insanların en önemli bilgileri daraltmak için iki aşamalı bir süreç kullandığını öne sürer.

Bu adımlar düzenleme aşaması ve değerlendirme aşamasıdır.

Düzenleme Aşaması

Düzenleme aşamasında karar veren kişi hangi bilginin kullanılacağına karar verir.

Hangi bilgilerin önemli olduğunu ve hangi seçeneklerin mevcut olduğunu değerlendirmek için zihinsel kısayollar kullanılır. En arzu edilen sonuçlar belirlenir ve öncelikler sıralanır.

Düzenleme aşaması, karar verme sürecinin ilerleyen aşamalarında ortaya çıkan önyargılara yol açabilir.

Kişi, bazı olası olmayan sonuçları dikkate almazsa veya bu sonuçların olasılığı hakkında yanlış bir değerlendirme yaparsa, kötü bir karar verebilir.

Değerlendirme Aşaması

Bu, düzenleme aşamasında yapılan değerlendirmeler sonucunda nihai kararın verildiği aşamadır.

Karar verici her bir sonucun olasılığını değerlendirir ve her bir sonucun algılanan olasılığına ve arzu edilirliğine dayanarak harekete geçer.

Bu kararların mutlaka rasyonel hesaplamalara dayanmadığını belirtmek önemlidir.

Beklenti teorisi, insanların risk yüksek olduğunda riskten kaçınma eğiliminde olduklarını, risk düşük olduğunda ise riski kabul ettiklerini öne sürer.

Başka bir deyişle, olası kazançları maksimize etmekten ziyade olası kayıpları en aza indirecek seçimler yapıyorlar.

Beklenti Teorisinin Özellikleri

Beklenti teorisi, insanların olasılıklardan ziyade kesinlikleri tercih etme eğiliminde olduğunu ileri sürmektedir.

Beklenti teorisi ayrıca insanların düşük olasılıklı sonuçları küçümsediğini veya hatta görmezden geldiğini ileri sürer.

Sonuç olarak, olası olayların olasılığını da abartma eğilimindedirler ve bu da olası olmayan sonuçları göz ardı eden bir önyargıya yol açar. Bu durum, özellikle kara kuğu olaylarının olasılığını göz önünde bulundurması gereken yatırımcılar için önemlidir .

Önyargıların Üstesinden Nasıl Gelinir?

Beklenti teorisini anlamak, bireylerin önyargılarını aşmalarına ve daha rasyonel seçimler yapmalarına yardımcı olabilir.

Örneğin, yüksek olasılıklı olaylara karşı bir eğilim olduğunun farkında olan bir yatırımcı, düşük olasılıklı olaylara daha fazla önem vererek bu eğilimi telafi edebilir.

Ayrıca, olası sonuçları bilişsel önyargıların etkisini azaltacak şekilde yeniden çerçevelemek de faydalıdır. Kazanç veya kayıp açısından düşünmek yerine, şimdiki zamanı referans noktası olarak kullanmadan, beklenen sonuçların değeri açısından düşünün.

Bu, kişinin kayıp kaçınma eğilimini azaltabilir.

Sonuçlar

Tversky ve Kahneman'a göre kesinlik etkisi, insanların belirli sonuçları tercih edip, yalnızca olası olan sonuçlardan kaçınmaları durumunda ortaya çıkar.

Kesinlik etkisi, bireylerin kesin kazanç olasılığı varken riskten kaçınmasına yol açar.

Aynı zamanda, seçeneklerinden biri kesin kayıp olduğunda da bireylerin risk aramasına katkıda bulunur.

İzolasyon etkisi, insanlara aynı sonucu veren ancak sonuca farklı yollarla ulaşmayı sağlayan iki seçenek sunulduğunda ortaya çıkar.

Bu durumda, insanların bilişsel yükü hafifletmek için benzer bilgileri iptal etmeleri muhtemeldir ve sonuçları, seçeneklerin nasıl çerçevelendiğine bağlı olarak değişecektir.

Beklenti Teorisi Örneği

Aynı yatırım fonu için iki teklif verilen bir yatırımcıyı düşünün  .

İlk danışman, fonu Sam'e tanıtır ve son üç yıldaki ortalama %10 getiriyi vurgular.

İkinci danışman Sam'e fonun son on yılda ortalamanın üzerinde getiri sağladığını, ancak son üç yıldaki getirilerin önceki yıllara göre daha düşük olduğunu söyler.

Beklenti teorisine göre Sam'in, ilk danışmanın fon hakkındaki açıklamasına dayanarak fona yatırım yapma olasılığı yüksektir.

Yani yatırımcının, fonun getiri oranını sadece getirisi üzerinden ifade eden danışmandan fonu satın alma olasılığı daha yüksekken   , ikinci danışman azalan getiri oranına odaklanmıştır.

Beklenti Teorisi Ne Anlama Geliyor?

Beklenti teorisi, yatırımcıların kazanç ve kayıpları farklı şekilde değerlendirdiğini öne sürer. Kayıplardan veya potansiyel kayıplardan kaçınma arzusu, potansiyel kazançtan daha ağır basar.

Beklenti Teorisi Benim İçin Nasıl Önemli?

Beklenti teorisi, yatırım kararlarını etkileyebilecek önyargıları tespit edebilir. Bu önyargıların temelinde kayıplara karşı duyulan bir isteksizlik yatar. Kimse kayıp istemez, ancak riskten kaçınma çok ağır basabilir ve kazançlar üzerinde büyük bir etkiye sahip olabilir.

Beklenti Teorisinin Temel Bileşenleri Nelerdir?

Beklenti teorisi, bireylerin risk içeren ve farklı sonuçların olasılığının bilinmediği alternatifler arasında nasıl karar verdiklerini açıklar. Beklenti teorisinde, insanların belirli sonuçları aradığı ve yalnızca olası sonuçlara düşük ağırlık verdiği bir kesinlik etkisi vardır .

Sonuç

Beklenti teorisi, bireylerin bir yatırımı, kayıplar yerine kazançlar sunulduğunda kabul edeceğini ileri sürer. Yani yatırımcılar, daha büyük risk içeren potansiyel kazançlara kıyasla potansiyel kazançları tercih eder.

https://www.investopedia.com/terms/p/prospecttheory.asp